موزه زیست کره مونترال: از آرمان شهر اکسپو 67 تا نماد جهانی پایداری - دوست داشتنی ها

منبع مقاله: موزه زیست کره مونترال (کانادا)

تاریخچه پرفراز و نشیب: از نوآوری تا تولدی دوباره

داستان بیوسفر، روایتی از نوآوری، فاجعه، بلاتکلیفی و تجدید حیات است که آن را به بنایی فراتر از یک موزه تبدیل کرده است.

اکسپو 67: غرفه «آمریکای خلاق»

این سازه در اصل به عنوان غرفه ایالات متحده آمریکا برای نمایشگاه جهانی اکسپو 67 با تم «آمریکای خلاق» (Creative America) ساخته شد. دولت آمریکا برای طراحی این غرفه، معمار، مخترع و آینده‌پژوه مشهور، ریچارد باکمینستر فولر را برگزید. فولر که به «پدربزرگ آینده» شهرت داشت، با طراحی این گنبد ژئودزیک به ارتفاع 62 متر و قطر 76 متر، تصویری از آینده و نمادی از نوآوری آمریکا را به نمایش گذاشت.

طراحی داخلی غرفه، که توسط گروه «کمبریج سون آسوشیتس» (Cambridge Seven Associates) انجام شد، شامل مجموعه‌ای از سکوهای چند سطحی بود که با پله‌ها و پله‌های برقی به هم متصل می‌شدند. یکی از این پله‌های برقی با طول بیش از 37 متر، در آن زمان طولانی‌ترین پله برقی معلق جهان بود. محتوای غرفه تلفیقی از فناوری، هنر و فرهنگ عامه بود تا «چهره لطیف و خلاق» آمریکا را به نمایش بگذارد، نه صرفاً قدرت صنعتی و نظامی آن. این غرفه با جذب بیش از 5.6 میلیون بازدیدکننده، به یکی از محبوب‌ترین جاذبه‌های نمایشگاه بدل شد.

مهم‌ترین بخش‌های نمایشگاه عبارت بودند از:

• برنامه فضایی آپولو: در بالاترین سکو، نمایشگاه «مقصد: ماه» (Destination: Moon) قرار داشت. در این بخش، کپسول‌های فضایی واقعی که از فضا بازگشته بودند، مانند فریدام 7 و جمینای 7، به همراه ماکت‌هایی از ماژول فرماندهی آپولو از اسکلت گنبد آویزان شده بودند.
• فرهنگ و هنر آمریکا: مجموعه‌ای التقاطی از اشیاء، روح خلاق آمریکا را به تصویر می‌کشید؛ از جمله آثار هنری نقاشان معاصر مانند اندی وارهال، هنر عامیانه مانند عروسک‌های «رگدی ان»، صنایع دستی بومیان آمریکا، یادگاری‌های هالیوود و گیتار افراد مشهوری چون الویس پریسلی.
• سینما و سرگرمی: یک سالن تئاتر 300 نفره، فیلمی رنگی درباره بازی‌های کودکان را نمایش می‌داد که جنبه دیگری از فرهنگ آمریکایی را بازتاب می‌داد.

آتش‌سوزی 1976 و دوره بلاتکلیفی

پس از پایان نمایشگاه، این غرفه به شهر مونترال هدیه داده شد. اما در 20 مه 1976، یک جرقه جوشکاری باعث آتش‌سوزی گسترده‌ای شد که پوسته شفاف آکریلیکی گنبد را به طور کامل از بین برد. با این حال، اسکلت فولادی مشبک آن پابرجا ماند. این حادثه سرآغاز دوره‌ای نزدیک به 15 ساله از متروکه ماندن برای این بنای نمادین بود. به دلیل هزینه‌های بسیار بالای بازسازی و فقدان یک کاربری مشخص، طرح‌های مختلف برای آینده آن به نتیجه نرسید.

تولد دوباره: از موزه آب تا موزه محیط زیست

نقطه عطف در اوت 1990 رقم خورد، زمانی که سازمان محیط زیست کانادا با سرمایه‌گذاری 17.5 میلیون دلاری، این مکان را خریداری کرد تا آن را به یک مرکز محیط زیستی تبدیل کند. پس از برگزاری یک مسابقه معماری، طرح معمار کانادایی، اریک گوتیه (Éric Gauthier)، برای بازسازی فضای داخلی برگزیده شد.

چالش اصلی گوتیه، ساخت یک مجموعه ساختمانی کاملاً جدید و مستقل در داخل اسکلت فلزی باقی‌مانده بود. او باید ضمن ایجاد فضاهای کاربردی و کنترل‌شده از نظر اقلیمی، به ساختار نمادین فولر احترام می‌گذاشت. راه‌حل او طراحی مجموعه‌ای از ساختمان‌های بسته بود که به نظر می‌رسید در داخل گنبد «شناور» هستند و هویت بصری سازه اصلی را حفظ می‌کردند. این رویکرد همچنین مشکلات فنی ذاتی گنبد اولیه، مانند کنترل دما که حتی در زمان اکسپو نیز به درستی عمل نمی‌کرد، را برای فضاهای داخلی جدید حل می‌کرد.

سرانجام، بیوسفر در 5 ژوئن 1995 به عنوان یک «موزه آب» با تمرکز بر اکوسیستم دریاچه‌های بزرگ و رودخانه سنت لارنس بازگشایی شد. در سال 2007، با افزایش نگرانی‌های جهانی در مورد تغییرات اقلیمی، کیفیت هوا و توسعه پایدار، مأموریت آن گسترش یافت و به طور رسمی به «موزه محیط زیست» تغییر نام داد. این تحول، همسویی بیشتری با فلسفه اصلی فولر داشت که گنبد را نمادی از کل سیاره می‌دانست. در سال 2021، بیوسفر به مجموعه موزه‌های «فضایی برای زندگی» (Space for Life) مونترال پیوست تا نقش خود را به عنوان یک نهاد کلیدی در ترویج گذار اکولوژیکی تقویت کند.

معماری و فلسفه طراحی: شاهکار آینده‌نگر باکمینستر فولر

بیوسفر یک گنبد ژئودزیک است، ساختاری کروی که فلسفه عمیق طراح خود را به نمایش می‌گذارد و تأثیری جهانی بر معماری و علم گذاشته است.

فلسفه "انجام کار بیشتر با امکانات کمتر"

دغدغه اصلی فولر، "انجام بیشترین کار ممکن با کمترین مصالح و امکانات" (Doing more with less) بود. او معتقد بود که برای بقای بشریت باید به سمت راهکارهای پایدار و کارآمد حرکت کرد. گنبد ژئودزیک تجسم کامل این فلسفه بود: سازه‌ای که با استفاده از شبکه‌ای از مثلث‌ها، نیرو را به طور مساوی در کل ساختار توزیع کرده و حداکثر استحکام و فضا را با حداقل مواد اولیه و وزن ممکن فراهم می‌کند. این طراحی می‌تواند بیشترین حجم داخلی را با کمترین سطح خارجی محصور کند، که آن را از نظر مصرف انرژی بسیار بهینه می‌سازد.

نمادی از "سفینه فضایی زمین" و تأثیر فرهنگی

فولر عبارت «سفینه فضایی زمین» را برای توصیف سیاره ما رواج داد و معتقد بود که انسان‌ها باید با مدیریت خردمندانه منابع محدود، از آن محافظت کنند. گنبد او در اکسپو 67، استعاره‌ای از این مفهوم بود. تأثیر فولر فراتر از معماری بود؛ دانشمندان شیمی به افتخار او، مولکول‌های کربنی کروی را "فولرن" (Fullerenes) یا "باکی‌بال" (Buckyball) نامیدند، زیرا ساختار آن‌ها شباهت زیادی به گنبدهای ژئودزیک او داشت.

تأثیر جهانی و نمونه‌های الهام‌بخش

رویکرد انقلابی فولر الهام‌بخش طراحان در سراسر جهان شد و امروزه بیش از 300,000 گنبد ژئودزیک در دنیا وجود دارد. از مشهورترین نمونه‌های الهام‌گرفته از کار او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• سفینه فضایی زمین (Spaceship Earth): در پارک اپکات مرکز والت دیزنی، فلوریدا.
• زیست‌کره 2 (Biosphere 2): مجموعه تحقیقاتی اکوسیستم بسته در آریزونا.
• گلخانه کلیماکرون (Climatron): در باغ گیاه‌شناسی میزوری.
• خانه‌های گنبدی (Dome Homes): خانه‌های مسکونی کم‌مصرف که در میان طرفداران زندگی پایدار محبوب هستند.
• گنبد ژئودزیک دوان تونکو (Dewan Tunku): در پنانگ، مالزی.

بازسازی پایدار در دهه 1990: نمونه‌ای عملی از معماری سبز

در جریان بازسازی دهه 1990 توسط اریک گوتیه، اصول و فناوری‌های پیشرفته معماری پایدار به کار گرفته شد تا این سازه به نمونه‌ای عملی از یک بنای دوستدار محیط زیست تبدیل شود.

• سیستم زمین‌گرمایی (Geothermal System): در سال 1995، یک سیستم زمین‌گرمایی با حلقه باز نصب شد که از آب‌های زیرزمینی برای کمک به گرمایش و سرمایش ساختمان استفاده می‌کند.
• مدیریت آب: یک مرداب مصنوعی برای تصفیه طبیعی آب‌های خاکستری (فاضلاب) موزه ایجاد شد که 80 درصد فاضلاب ساختمان را تصفیه می‌کند.
• انرژی‌های تجدیدپذیر: دو نوع توربین بادی (یک مدل افقی و یک مدل عمودی) در محوطه نصب شد تا علاوه بر تولید انرژی پاک، جنبه آموزشی داشته باشند.
• طراحی منفعل و بهره‌وری انرژی: یک بام سبز و باغ داخلی برای بهبود عایق‌بندی ایجاد شد. همچنین، پنل‌های خورشیدی حرارتی به همراه سیستم گرمایش از کف برای بهینه‌سازی مصرف انرژی به کار رفتند. طراحی داخلی گوتیه بر به حداکثر رساندن نور طبیعی و تهویه از طریق یک حیاط داخلی متمرکز بود.
• مصالح پایدار: در ساخت بناهای داخلی از مصالح بادوام، قابل بازیافت و با منشأ پایدار استفاده شد.

مأموریت و نمایشگاه‌ها: سفری تعاملی به قلب چالش‌های زیست‌محیطی

مأموریت اصلی بیوسفر، آموزش و افزایش آگاهی عمومی درباره مسائل حیاتی محیط زیست از طریق ترکیبی از علم، فرهنگ، هنر و فعالیت‌های تعاملی است. پس از گسترش مأموریت در سال 2007، نمایشگاه‌ها موضوعات متنوعی از تغییرات اقلیمی تا گذار اکولوژیکی را پوشش می‌دهند.

رویکرد علمی و تعاملی

بسیاری از نمایشگاه‌ها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که بازدیدکنندگان، به ویژه کودکان، بتوانند مفاهیم پیچیده علمی را به صورت عملی تجربه کنند.

• آزمایشگاه اکو (Ecolab): این نمایشگاه به بازدیدکنندگان اجازه می‌دهد تا آلودگی هوا و آب را از نزدیک بررسی کنند و تأثیر اقدامات روزمره خود را بسنجند.
• آزمایشگاه احساسات (Emolab): این نمایشگاه نوآورانه به علم "احساسات اقلیمی" می‌پردازد و بررسی می‌کند که چگونه احساساتی مانند اضطراب یا امید، اقدامات ما را در مواجهه با تغییرات اقلیمی شکل می‌دهد.

رویکرد هنری و تأملی

موزه از هنر به عنوان ابزاری برای ایجاد ارتباط عاطفی با مسائل زیست‌محیطی و الهام‌بخشی برای اقدام، استفاده می‌کند.

• در جستجوی پناهگاه (Seeking Refuge): این نمایشگاه که با همکاری آکسفام-کبک طراحی شده، موضوع مهاجرت‌های اقلیمی را از طریق داستان‌های انسانی و چیدمان‌های هنری بررسی می‌کند.
• نمایشگاه‌های عکس در فضای باز: موزه به طور مرتب میزبان نمایشگاه‌های عکس در محوطه بیرونی خود است، مانند نمایشگاه "قطب شمال: نقطه عطف" که زیبایی و شکنندگی این منطقه را به تصویر می‌کشد.

اطلاعات بازدید

• موقعیت مکانی: موزه بیوسفر در پارک ژان-دراپو (Parc Jean-Drapeau) بر روی جزیره سنت هلن (Saint Helen's Island) واقع شده است.
• دسترسی: بهترین و ساده‌ترین راه برای رسیدن به موزه، استفاده از متروی مونترال است. ایستگاه متروی Jean-Drapeau در خط زرد، تنها چند قدم با ورودی موزه فاصله دارد.
• ساعات بازدید و قیمت بلیط: ساعات کار و هزینه ورودی موزه بسته به فصل و روزهای هفته متفاوت است. برای اطلاع دقیق از قیمت بلیط و ساعات بازدید، همیشه توصیه می‌شود قبل از مراجعه به وب‌سایت رسمی موزه سر بزنید.

خلاصه

موزه زیست‌کره مونترال، که در ابتدا به عنوان غرفه آینده‌نگر ایالات متحده با تم «آمریکای خلاق» در اکسپو 67 توسط ریچارد باکمینستر فولر طراحی شد، یک شاهکار معماری قرن بیستم است. این غرفه با نمایش کپسول‌های فضایی واقعی آپولو و یادگاری‌های فرهنگ عامه مانند گیتار الویس پریسلی، تصویری از نبوغ فناورانه و فرهنگی آمریکا را به نمایش گذاشت. پس از یک آتش‌سوزی ویرانگر در سال 1976 و یک دوره طولانی بلاتکلیفی، این بنا در سال 1995 به عنوان موزه‌ای برای محیط زیست بازگشایی شد. بازسازی آن توسط معمار اریک گوتیه، با چالش‌های مفهومی و فنی منحصربه‌فردی همراه بود و خود نمونه‌ای برجسته از معماری پایدار است که شامل فناوری‌هایی مانند سیستم زمین‌گرمایی و مرداب مصنوعی برای تصفیه آب می‌شود. مأموریت موزه که در ابتدا بر آب متمرکز بود، در سال 2007 به محیط زیست گسترش یافت تا پاسخگوی نگرانی‌های جهانی مانند تغییرات اقلیمی باشد. تأثیر جهانی گنبد ژئودزیک فولر در سازه‌هایی مانند سفینه فضایی زمین در اپکات دیزنی و نام‌گذاری مولکول‌های کربنی «باکی‌بال» مشهود است. امروزه، بیوسفر به عنوان تنها موزه محیط زیست در آمریکای شمالی و بخشی از مجموعه «فضایی برای زندگی» مونترال، با نمایشگاه‌های تعاملی و هنری، مأموریت خود را برای آموزش و الهام‌بخشی در جهت حفاظت از "سفینه فضایی زمین" دنبال می‌کند.